Pod koniec American Psycho Patrick Bateman wypowiada jedno z najbardziej lodowatych zdań w historii kina: „To wyznanie nie znaczy nic”. Nie ma w nim skruchy ani ulgi. Nie ma też żadnej nadziei. Bateman mówi o przemocy, o nienawiści, o pustce – a jednak nic się nie zmienia. Świat, który go otacza, nie reaguje. Nie słucha. Jakby wszystko, co naprawdę ludzkie, było dla niego niewidzialne.
To zdanie działa jak diagnoza. Nie tylko bohatera, ale całej rzeczywistości, w której żyje.
Kiedy byłem młodszy, mój dziadek powtarzał: „Co wydarzy się w Ameryce, prędzej czy później przyjdzie do nas”. Wtedy brzmiało to jak odległa przepowiednia. Dziś wystarczy spojrzeć na kalendarz: Black Friday, dzień singla, kolejne sezonowe rytuały zakupów. Wystarczy otworzyć telefon i zobaczyć strumień zdjęć, marek, aspiracji. Świat Batemana – świat ludzi porównujących odcień bieli na wizytówkach – przestał być satyrą na Amerykę lat osiemdziesiątych. Stał się instrukcją obsługi współczesności.
Bo American Psycho nie jest tylko opowieścią o przemocy. To przede wszystkim opowieść o przynależności. Bateman nie chce być wyjątkowy. Chce być taki jak inni. Pragnie wtopić się w tłum mężczyzn w identycznych garniturach, identycznych fryzurach i identycznych apartamentach. W świecie, który zna tylko chciwość i obrzydzenie, autentyczność nie ma żadnej wartości. Liczy się powierzchnia.
Wystarczy wyglądać.
Dlatego ludzie w tym filmie nieustannie mylą swoje nazwiska. Myślą, że rozmawiają z kimś innym. W eleganckich restauracjach siedzą obok siebie identyczni mężczyźni prowadzący identyczne rozmowy. W takim świecie jednostka przestaje istnieć. Każdy może zostać zastąpiony przez kogoś innego – bez tarcia, bez konsekwencji.
Bateman jest tylko najbardziej konsekwentną wersją tej logiki.
Jego przemoc – prawdziwa czy wyobrażona – nie jest wybuchem emocji. Jest rozpaczliwą próbą poczucia czegokolwiek. W świecie, który redukuje człowieka do funkcji, do stanowiska, do marki na metce, nawet ból zaczyna tracić znaczenie. Bateman mówi w pewnym momencie, że jego cierpienie jest „stałe i ostre”, ale nie prowadzi do żadnego odkrycia. Nie daje mu żadnej wiedzy o sobie.
Nic nie prowadzi do niczego.
To właśnie czyni American Psycho tak niepokojącym filmem. Bo jego największy horror nie polega na tym, że ktoś mógł zostać zamordowany. Polega na tym, że nikt by tego nie zauważył. System, w którym żyją bohaterowie, jest zbyt zajęty własnym odbiciem, by dostrzec cokolwiek poza nim.
Dlatego ten film wraca do mnie za każdym razem, gdy łapię się na drobnej, niepozornej formie porównywania się z innymi. Na krótkim impulsie zazdrości. Na potrzebie potwierdzenia własnej wartości w oczach obcych ludzi. To są niewinne gesty, ale w ich cieniu kryje się to samo pytanie, które dręczy Batemana – czy naprawdę istniejemy, czy tylko odgrywamy role, które wydają się właściwe?
Może właśnie dlatego ostatnie słowa bohatera brzmią tak przejmująco.
„I simply am not there.”
Czasem największym horrorem nie jest przemoc.
Czasem jest nim odkrycie, że pod idealnie skrojonym garniturem nie ma już nikogo.
